Plany zmian w KKS – korekta nie zwolni z odpowiedzialności?

Tomasz Rolewicz
Tomasz Rolewicz Associate Partner
kontakt

Podczas panelu dotyczącego walki z szarą strefą, zorganizowanego przez EY w ramach XXVI Forum Ekonomicznym w Krynicy, Minister Finansów Wiesław Jasiński zasygnalizował, że toczą się prace nad projektem dużej nowelizacji ustawy o VAT, mającej na celu ograniczenie wyłudzeń podatkowych.

Na stronie internetowej Rządowego Centrum Legislacji został już opublikowany pierwszy pakiet zapowiadanych zmian, obejmujący ustawę o VAT i uzupełniające ja regulacje Ordynacji podatkowej oraz kodeksu karnego skarbowego (kks). Zgodnie z informacjami prasowymi, prace nad dalszymi zmianami w kks toczą się obecnie w resorcie sprawiedliwości.

Niezależnie od propozycji zmian przedstawionych w opublikowanym pakiecie, takich jak m.in. obowiązek wyrejestrowywania nierzetelnych podatników, możliwość odmowy zarejestrowania podatnika i wprowadzenie kaucji rejestracyjnej oraz ograniczenie możliwości rozliczeń kwartalnych, Minister Jasiński zapowiedział, że planowane są zmiany kks obejmujące m.in. uchylenie instytucji wyłączenia odpowiedzialności karnej przez złożenie prawnie skutecznej korekty (obecny art. 16a kks). Jednocześnie, zachowana ma zostać możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności karnej skarbowej przez złożenie „klasycznego” czynnego żalu (zawiadomienia organu ścigania o istotnych okolicznościach popełnionego czynu, w tym o osobach współdziałających w jego popełnieniu – art. 16 kks). Zapowiedziano także rozszerzenie przypadków, w których sprawca będzie mógł dobrowolnie poddać się odpowiedzialności.

Czy korekty to w istocie patent na zupełną bezkarność oszustów?

Przedstawiciele doktryny prawa karnego podkreślają, że rozwiązanie z art. 16a kks w skrajnych przypadkach może być uznane za instrument aprobujący czy wręcz, zachęcający do popełniania przestępstw i wykroczeń skarbowych. W piśmiennictwie wskazuje się na sytuacje (skrajne, choć teoretycznie możliwe), w których popełnienie czynu zabronionego nie wiąże się z praktycznie żadnym osobistym ryzykiem, tj. nawet jeżeli przestępstwo lub wykroczenie skarbowe zostanie ujawnione, sprawca może dokonać korekty deklaracji podatkowej i wpłacić kwotę zaległości, unikając w ten sposób sankcji. W rezultacie, jedyną dolegliwością dla sprawcy może być konieczność zapłaty odsetek od zaległości (które oczywiście z finansowego punktu widzenia, mogą być dotkliwe z uwagi na ich wysokość).

Należy również wskazać, że art. 16a kks ze swojej istoty dotyczy wyłącznie tych czynów zabronionych, które można popełnić „w ramach” złożonej deklaracji podatkowej, jak w szczególności podanie nieprawdy lub zatajenie prawdy w deklaracji, narażenie na nienależny zwrot podatku przez podanie danych niezgodnych ze stanem rzeczywistym. Pojawiają się stanowiska, iż poza zakresem ochrony z art. 16a kks może pozostawać szereg przestępstw i wykroczeń karnych skarbowych niezwiązanych z treścią deklaracji, jak np. brak ksiąg podatkowych lub ich nierzetelne prowadzenie, uporczywe niepłacenie podatku, wystawianie nierzetelnych faktur, czy też wreszcie – samo nieskładanie deklaracji. Zatem poza zakresem sytuacji, w których można uniknąć odpowiedzialności dzięki złożeniu korekty i zapłacie zaległości podatkowej, pozostaje w szczególności wystawianie pustych faktur, będące kluczowym elementem procederu wyłudzeń podatkowych. Czyny polegające na wystawieniu nierzetelnej faktury są bowiem kategorią odrębną od czynów związanych z ujawnianiem określonych danych w deklaracji.

Nie wylewać dziecka z kąpielą

Z drugiej strony całkowite wyłączenie instytucji z art. 16a kks może uderzyć rykoszetem w wielu uczciwych podatników, którzy korygują swoje rozliczenia np. w celu dostosowania się do ustaleń protokołu kontroli podatkowej lub w wyniku stwierdzonych samodzielnie błędów w deklaracji (niemających ze swojej natury cech oszustwa podatkowego). Te natomiast często wynikają z przyjętej interpretacji skomplikowanych i niejednoznacznych przepisów podatkowych. Często też sama natura (np. długotrwałych) transakcji, w połączeniu z przepisami, pociąga za sobą konieczność korekt deklaracji.  Obecnie, składając korektę deklaracji podatkowej oraz wpłacając pełną kwotę zaległości (te dwie czynności stanowią łącznie wymóg prawnie skutecznej korekty), podatnik może być spokojny, że nie zostanie ukarany za popełnienie przestępstwa lub wykroczenia skarbowego. Z tej perspektywy, wyłączenie karalności przez dokonanie prawnie skutecznej korekty deklaracji to jednak nadal zachęta dla uczciwych podatników do dobrowolnego, samodzielnego poprawiania swoich rozliczeń. Dodatkową zaletą tej instytucji – dzięki uzależnieniu skuteczności korekty od zapłaty pełnej kwoty zaległości – jest również  osiągniecie kluczowego celu regulacji karnej skarbowej, czyli wyrównanie uszczerbku finansowego Skarbu Państwa. Ponadto realizowane są też postulaty ekonomiki procesowej i efektywności działań organów ścigania – postępowania karne skarbowe są wszczynane tylko w tych sprawach, w których realnie dochodzi do uszczuplenia należności publicznoprawnej (narażenia na jej uszczuplenie), a nieuczciwi podatnicy nie podejmują żadnych działań mających na celu wyrównanie tego uszczerbku.

Czy klasyczny czynny żal nie wystarczy?

Należy podkreślić, że w tej samej sytuacji, w której dokonanie skutecznej korekty wyłączyłoby ryzyko odpowiedzialności karnej, złożenie klasycznego czynnego żalu mogłoby zostać uznane za nieskuteczne. W szczególności dotyczy to przypadków, gdy organy ścigania mają już udokumentowaną informację o popełnieniu czynu. Typowym przykładem będzie tu sytuacja po zakończeniu kontroli podatkowej, gdy w protokole ujawniono nieprawidłowości w badanych deklaracjach podatkowych. Obecnie podatnik może dokonać korekty rozliczeń według wytycznych protokołu oraz wpłacić kwotę zaległości, dzięki czemu uniknie on również sankcji karnej. Z kolei skuteczność czynnego żalu złożonego na podstawie art. 16 kks w takiej samej sytuacji, czyli po uprzednim ujawnieniu błędów w rozliczeniach przez urząd skarbowy, może zostać podważona (takie ryzyko wynika z obecnego brzmienia przepisów).

Korekta tak, ale z ograniczeniami

W związku z tym, że konkretne propozycje zmian kks w opisanym zakresie nie ujrzały jeszcze światła dziennego, na chwilę obecną trudno odnieść się szczegółowo do proponowanych zmian. Niemniej, w naszej ocenie, warto rozważyć, czy równie efektywne, a bardziej przyjazne dla rzetelnych podatników nie byłoby poprzestanie na obostrzeniu kryteriów stosowania art. 16a kks, tak aby rzeczywiście wiązał on ręce oszustom podatkowym, a dla uczciwych podatników pozostawał gwarancją ograniczenia ryzyka odpowiedzialności osobistej. Warunki stosowania art. 16a kks mogłyby zostać uregulowane  analogicznie do warunków skuteczności „klasycznego” „czynnego żalu”. Przykładowo: pozytywnych skutków na gruncie kks nie odniosłaby korekta złożona po zakończeniu kontroli zmierzającej do ujawnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, chyba że kontrola nie dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania o ten czyn zabroniony, w przypadku sprawstwa kierowniczego, w odniesieniu do osób kierujących zorganizowaną grupą przestępczą (są to podobne wyłączenia jak dziś funkcjonujące przy tzw. czynnym żalu).

 


Bądź na bieżąco
Otrzymuj najnowsze informacje o zmianach w prawie i podatkach bezpośrednio na swojego maila.

Zapisz się na newsletter >>